Vertalen, hoe doe je dat?

Annemart Pilon

´Zwartachtig vocht vrat aan mijn hart.´

Zelf zou ik dat nooit opschrijven. Het is thematisch te zwart en stilistisch te sterk. De harde a- en o-klanken, de v’s die als harde effen klinken, de halve rijm van ‘acht’ en ‘ocht’ en ‘vrat’ en ‘hart’. Lees het maar eens hardop: het klinkt hard, rauw, ja, zwart. Ook is het een tongbreker. Ik zou het niet kunnen verzinnen en toch heb ik er auteursrecht op, want de zin is me ingefluisterd door mijn schrijver Nicola Pugliese.

Er rollen woorden en zinnen uit mijn toetsenbord die ik niet voor mogelijk had gehouden, zienderogen komt er een boek uit mijn handen dat ik godzijdank niet zelf hoef te verzinnen, ik kan de taalregels aan mijn laars lappen en het komt nog door de redactie ook (want ja, zíjn stijl). Ik vertaal de eigengereide Pugliese.

Kiki Coumans schreef laatst in Filter dat de vertaler blij is als de tekst blij is. De teksten van Pugliese zijn dolblij, hoe gitzwart ook, inhoudelijk gezien. Of nee, niet gitzwart, nee, dat zou hij nooit zeggen; eerder zwartachtig, van een blauwachtig zwart, een zwartachtig blauw, of grijzig, soms. Niets is zwart of wit, alles is fluïde, interpunctieregels voorop. En of je een zin afmaakt of niet, daar gaat het niet om, nee, waar het om gaat is dat je schrijft zoals je gedachten zijn, ze komen en gaan, dringen met geweld je hoofd binnen en blijven daar rondzingen of sijpelen stilletjes weg, want hoe vaak gebeurt het wel niet dat we gedachten niet afmaken, dat we denken hé hoe zat het ook alweer met, ach, laat ook maar. Zoiets.

De snelheid van Puglieses taaltje, afgewisseld met gedachten en gesprekken die hortend en stotend vooruitgaan, het hakkelen en vliegen tegelijk, de zintuiglijke waarnemingen, opvallende synesthesie, de poëzie, of muziek, net hoe je het ziet, die ene zin van zeven bladzijden – voor alles is een eerste keer – al die dingen maken dat het vertalen van Nicola Pugliese fundamenteel anders is. Althans, anders dan andere auteurs die ik tot nu toe heb vertaald.

Het is natuurlijk overdreven om na slechts twee boeken van dezelfde auteur al te spreken van een patroon, maar de beste man heeft maar twee werken geschreven: de roman Malacqua en de verhalenbundel Het Zwarte Schip, dus hierbij houdt het voor mij op, en bovendien hebben we het hier over een bijzondere auteur die verdraaid consistent is, een originele stijl heeft en dan ook nog eens stronteigenwijs is, want hij stond geen enkele redactie toe – aan zijn werk mocht geen letter veranderd worden. Nogal belangrijk voor de vertaling.

Hoe vertaal je dan Nicola Pugliese? Ik weet het niet, maar het lijkt soms wel alsof hij het hele vertalen op z’n kop zet.

Een normaal vertaalproces is voor mij als volgt: na het lezen van de brontekst (als ik daar tenminste tijd voor heb gekregen) en het inlezen in de auteur en diens werk maak ik een zo goed mogelijke eerste versie die inhoudelijk en ritmisch min of meer klopt. Hier zitten nog allerlei onopgeloste problemen in en losse eindjes aan, dus de tekst wemelt van de alternatieven, maar het is een goede eerste poging, die veel tijd kost. Ik doe het hier misschien voorkomen alsof ik precies weet waar ik mee bezig ben, maar het begin van deze eerste fase is juist het moment waarop ik denk: ik kan dit helemaal niet en heb het nooit gekund ook. Maar ik kan de moed niet nu al opgeven. Bij deze fase begin ik trouwens iedere dag met het corrigeren van wat ik de dag ervoor heb vertaald – op die manier bouw ik kleine revisierondes in, voor blinde vlekken, begripsproblemen, voortschrijdend inzicht, you name it, in de hoop dat ik die zaken later niet over het hoofd zie.

Daarna volgt een grondige revisie met de brontekst ernaast: een 2.0-versie, meer gericht op stijl in de brede zin van het woord, waarbij de meeste vertaalproblemen worden opgelost (voorlopig dan wel voorlopig definitief) en waarbij, indien nodig, native speakers worden geraadpleegd. Deze 2.0-versie noem ik ook wel ‘het grote twijfelen’, vooral omdat tegen deze tijd de naderende deadline me tot keuzes dwingt die ik eigenlijk niet wil maken. Dan volgt een grondige lezing van mijn vertaling zonder de brontekst ernaast, waarin ik de puntjes op de i probeer te zetten, en vervolgens laat ik in een ideale situatie mijn vertaling even rijpen door er een tijdje niet naar te kijken. Vervolgens leest mijn vader de vertaling aan me voor (mits de tekst niet te lang is) zodat ik kan horen wat er allemaal aan schort. Waarna ik weer aan de slag ga. Tot slot volgt er nog een korte revisieronde, puur op het Nederlands, om te kijken of ik geen stomme fouten heb gemaakt, met verwijswoorden of zo, en of ik niet per ongeluk ergens ‘ik’ in plaats van ‘in’ heb geschreven, of andersom. De correctorronde, zeg maar. Waarna Het Grote Inleveren volgt en ik met een gevoel van ‘het is erop of eronder’ voorzichtig een flesje primitivo ontkurk. De meeste vertalingen maak ik ongeveer zo.

Nicola Pugliese vertalen is andere koek. Daarbij trek ik al tijdens het vertalen zelf wel eens een wijntje open. Een beetje creativiteit, remmen los en gáán. Ik doe het niet vaak, maar het is bij Pugliese soms nodig om de tekst niet zo serieus te nemen en er lekker op los te formuleren, wars van taalkundige conventies en bevrijd uit het keurslijf van de syntaxis. Dat betekent in mijn geval ook: ’s avonds aan de keukentafel werken met een wijntje in plaats van ’s ochtends aan mijn keurige bureau.

Het vertaalproces is bij Pugliese vele malen grilliger omdat de verschillende fasen al vanaf het begin door elkaar heen lopen. Met de poëzie ben ik vanaf dag één bezig, terwijl sommige inhoudelijke vertaalproblemen (ik bedoel: wat staat er precies, wat betekent dit, wat wil de auteur zeggen, en wat is daar het Nederlandse equivalent van?) pas een week voor de deadline worden opgelost. Ook word ik continu heen en weer geslingerd tussen het gevoel dat ik het absoluut niet kan en nooit zal kunnen ook, en het gevoel dat ik een merkwaardige, feitelijk incorrecte maar wel mooie zin heb weten te maken die Pugliese waardig is en dat het dan ook nog eens geen gevalletje kill your darlings is. Maar het grootste verschil zit hem in de eerste vertaalfase, die ik hierboven beschreef als een grondige eerste versie. Bij Pugliese is van een grondige eerste versie helemaal geen sprake, daar is de tekst veel te moeilijk voor. Bij Pugliese probeer ik vanaf dag één het ritme van de onophoudelijke zinnen bij de horens te vatten en daarom jaag ik de eerste fase erdoorheen. Ik zet een eerste vertaling op papier waarbij de muziek leidend is, als het even kan ook het beeld, en waarbij de inhoud ondergeschikt is. Dat heeft iets bevrijdends en beangstigends tegelijk. Die eerste versie klinkt namelijk misschien wel mooi (wat bij Pugliese al een hele stap is) maar slaat tegelijkertijd nergens op. Dat betekent dat er vervolgens werkelijk ein-de-loos geschaafd moet worden, maar ook dat de vraag ‘wat staat hier eigenlijk?’ in sommige gevallen lang in de lucht blijft hangen. Ik kan urenlang bezig zijn met een passage die ik eigenlijk niet echt begrijp, om er vervolgens de dag erna moedeloos naar te kijken en geen stap verder te komen, totdat ik twee weken later dezelfde passage weer eens lees en ineens denk te zien hoe ik die moet interpreteren.

Iets anders wat mij van het begin tot het einde bezighoudt is de mate van mafheid, oftewel: hoe vreemd is dit in de brontaal, hoe gek is het beeld dat hij schetst, hoe afwijkend is het taalgebruik? Ik leg Italianen passages voor met de vraag ‘hoe maf klinkt dit?’ en meestal is het antwoord: bijzonder maf. Vervolgens sta ik natuurlijk voor een moeilijke opgave, want in hoeverre verdraagt het Nederlands dat en in hoeverre slikt de lezer het? Ik las in een mooie recensie over Puglieses eerste en enige roman Malacqua dat mijn vertaling ‘een vuile vertaling’ is omdat ik de tekst niet heb ‘gladgeboend’ en de zinnen niet heb ‘rechtgezet’. Dus dat had ik in mijn achterhoofd bij de verhalen Het Zwarte Schip: ik moet een vuile vertaler zijn.

Dat neemt niet weg dat ik wel eens zou willen dat er zinnen in zijn boeken zaten waarvan ik bij een eerste lezing al zo ongeveer wist hoe ik ze moest vertalen, in de trant van ‘Hij pakte zijn glas en liep naar de keuken’. Maar Pugliese doet helemaal niet aan recht-toe-recht-aan-zinnen, o nee, ben je mal, ik moet juist alle lades van mijn hersenen opentrekken en tussen de kronkels wroeten in de hoop dat er iets van zijn gading bij zit. Die laatjes lijken soms potdicht te zitten en het enige wat ik met zekerheid kan zeggen is dat de kogellagers tegen het einde van het boek wat soepeler lopen.

Tijdens het vertalen van Pugliese heb ik daarom alleen maar goede Nederlandse auteurs herlezen, puur op stijl; in dit geval Rijneveld, Biegel en Koolhaas. (Ik sluit niet uit dat het de volgende keer Koolhaas, Biegel en Rijneveld zijn.) Hun creativiteit geeft me moed en mijn Nederlands wordt beter van het eindeloze formuleren en herformuleren dat vertalen heet.

Welke strategieën die ik tijdens mijn vertaalopleiding heb geleerd, zet ik in bij het vertalen? Ik heb eigenlijk geen flauw idee. Het denkwerk gebeurt te snel en de vertaling vordert te traag om daarmee bezig te zijn. Ik wil er ook niet op een technische manier over nadenken. Wat telt is dat ik me bewust probeer te zijn van wat ik doe, dat ik vertalen als een ambacht heb geleerd maar dat het een hele kunst is, dat ik met een rugzak aan vertaaltheorie, vergelijkingen en vertaalkritieken mijn eigen weg probeer te zoeken. En dat de rugzak geen last maar juist een noodzakelijk gewicht is, aangevuld met de zwaarwegende kennis en kunde van mijn mentor Pietha de Voogd. Zonder die bagage kan ik niet klimmen.

Ik vond vertaaltheorie veel interessanter toen ik zelf nog geen boeken had vertaald. De praktijk is vele malen leuker, grilliger. Ik kan wel zeggen dat ik vind dat je als vertaler de auteur zo dicht mogelijk moet benaderen (wie vindt dat niet?), en in het geval van Pugliese heb ik dat zeker geprobeerd, maar als ik een boek voor me heb van een andere auteur, die fouten maakt en knullig formuleert, moet ik er gewoon chocolade van maken en gaan mijn eerdere principes weer overboord. Betekent dat dat ik geen ruggengraat heb, als het op vertaalpoëtica aankomt? De keuzes die ik maak worden ingegeven door de tekst, niet door een allesomvattend idee.

Ik studeerde vertaalwetenschap vóórdat ik begon te vertalen en ik betwijfel of ik het andersom zou hebben gekund. De praktijk is zo paradoxaal en weerbarstig, die verstaat geen modellen. Dat ik ooit, voor mijn masterscriptie, diep heb nagedacht over de onvertaalbaarheid van poëzie vind ik nu haast lachwekkend. Ook omdat het impliceert dat ik mijn vertaalcarrière al had opgegeven voordat die goed en wel was begonnen. Er is ooit heus wel iets moois te maken van ‘M’illumino / d’immenso’ van Ungaretti, en ja, het is al geprobeerd, maar ik kan het van mijn leven niet bedenken.

Hoe doe je dat eigenlijk, vertalen? Ik doe het wel maar ik kan het niet. Het uitleggen evenmin. Ik denk niet dat ik er ooit boven zal staan en juist dat intrigeert me zo. De twijfels die het vertalen continu bij me oproept en het feit dat deze woorden zich überhaupt aan me opdringen: daarom blijf ik maar nadenken over vertalen.

Pugliese vertalen is doen alsof ik het kan, net zolang tot ik mezelf ervan heb overtuigd dat het gaat lukken. Dat er boeken zijn gedrukt met daarin mijn vertalingen van Malacqua en La Nave Nera is het bewijs dat het op de een of andere manier is gelukt. Het is en was genieten. En daarmee begint het grote twijfelen. Opnieuw.

De verhalenbundel Het Zwarte Schip en de roman Malacqua verschenen respectievelijk in 2026 en 2023 bij Van Oorschot.