Butterman braveert Frost    57-65

The Collected Poems van Lucebert

Bert de Waart

In de papieren Filter 21:1 verscheen van de hand van Bert de Waart een bespreking van het eerste deel van Luceberts verzamelde gedichten in de vertaling in het Engels van Diane Butterman. Hieronder publiceert Filter ter aanvulling daarop zijn vergelijking van verschillende vertalingen van een viertal gedichten.

  Lucebert Holmes Butterman
  school der poëzie SCHOOL OF POETRY1 school of poetry
       
  ik ben geen lieflijke dichter I'm not some lovable rime-spook I am no sweet rhymer
  ik ben de schielijke oplichter I am the expeditious crook I am the swift swindler
  der liefde, zie onder haar de haat of love, see the hate underneath of love, the hate beneath it heed
  en daarop een kaaklende daad. and upon it a cackling deed. and there above a cackling deed.
       
5 lyriek is de moeder de politiek, lyrics are the parents of politics, the lyrical is the mother of the political,
  ik ben niets dan omroeper van oproer I'm merely the reporter of revolt I am none other than the riot reporter
  en mijn mystiek is het bedorven voer and my mysticism is the spoilt and my mysticism is the putrefied fodder
  van leugen waarmee de deugd zich uitziekt. lie-fodder virtue swallows when it's sick of deceit used by virtue to purge it all.
       
  ik bericht, dat de dichters van fluweel I announce that the velvet poets I proclaim that the velvet poets
10 schuw en humanisties dood gaan. are shyly and humanistically dying. are dying timidly and humanistically.
  voortaan zal de hete ijzeren keel henceforth the impassioned torturers, vying from now on the hot iron throat
  der ontoerende beulen muzikaal opengaan. musically, shall swell their hot iron throats. of moved henchmen will open musically.
       
  nog ik, die in deze bundel woon and I, who live in this book of verse, yet I, who in these sheaves abide
  als een rat in de val, snak naar het riool like a rat in a trap, long for the sewer like a rat in a trap, yearn for the cesspool
15 van revolutie en roep: rijmratten, hoon, of revolution and roar: rime-rats, jeer of revolution and cry: rhyme-rats, deride,
  hoon nog deze veel te schone poëzieschool.  (86) jeer at this much too lovely school of verse. deride still this far too pure poetry school.  (87)
       
    Dutch Interior: 35  

 

  Lucebert Holmes Butterman
    I TRY IN POETIC FASHION  
       
  Ik tracht op poëtische wijze I try in poetic fashion I seek in poetic fasion
  dat wil zeggen that is to say that is to say
  eenvouds verlichte waters simplicities luminous waters simple illuminateds waters
  de ruimte van het volledig leven to give expression to to express
5 tot uitdrukking te brengen the expanse of life at its fullest. the extent of life's entirety
       
  ware ik geen mens geweest if I had not been a man had I not been human
  gelijk aan menigte mensen like masses of men the same as crowds of others
  maar ware ik die ik was but if I had been who I was but had I been who I was
  de stenen of vloeibare engel the stone or fluid angel the stone of liquid angel
10 geboorte en ontbinding hadden mij niet aangeraakt birth and decay would not have touched me birth and decomposition would not have touched me
  de weg van verlatenheid naar gemeenschap the road from forlornness to communion the road from abandonment to communion
  de stenen stenen dieren dieren vogels vogels weg the stones stones beasts beasts birds birds road the stones stones animals animals birds birds road
  zou niet zo bevuild zijn would not be so befouled would not be as soiled
  als dat nu te zien is aan mijn gedichten as it can be seen to be in my poems as what can now be seen in my poems
15 die momentopnamen zijn van die weg that are snapshots of that road that are random pictures of that road
       
  in deze tijd heeft wat men altijd noemde in this age what was always called in this age what people used to call
  schoonheid schoonheid haar gezicht verbrand beauty beauty had burnt her face beauty beauty her face has burnt 
  zij troost niet meer de mensen she no longer comforts man she comforts mankind no longer
  zij troost de larven de reptielen de ratten she comforts the larvae the reptiles the rats she comforts the larvae the reptiles the rats
20 maar de mens verschrikt zij but she startles man but she startles mankind
  en treft hem met het besef and strikes him with the awareness and strikes him with the sense
  een broodkruimel te zijn op de rok van het universum of being a breadcrumb on the universe's skirt of being a breadcrumb on the skirt of the universe
       
  niet meer alleen het kwade no longer evil alone no longer just evil
  de doodsteek maakt ons opstandig of deemoedig the deathblow alone makes us rebellious or meek the fatal blow makes us rebellious or humble
25 maar ook het goede but also good but also good 
  de omarming laat ons wanhopig aan de ruimte the embrace that leaves us fumbling in despair the embrace leaves us desperately fumbling
  morrelen  at space with space
       
  ik heb daarom de taal and so I sought out I therefore turned to
  in haar schoonheid opgezocht language in her beauty language in her beauty
30 hoorde daar dat zij niet meer menselijks had heard there she had nothing human left heard there that she had nothing more human
  dan de spraakgebreken van de schaduw but the speech defects of the shadow than the speech impediments of the shadow
  dan die van het oorverdovend zonlicht  (180-182) but those of the earsplitting sunlight than those of the deafening sunlight  (181-183)
       
    Dutch Interior: 36-37  

 

  Lucebert Nijmeijer Butterman
    SLOWLY I BEGIN TO PLAY THE GAME  
       
  langzaam begin ik te spelen het spel van de oude slowly I begin to play the game of ancient kings: slowly I begin to play the game of ancient
  koningen:   kings:
    opir who forgot about his people  
  opir die zijn volk vergeten after only three yards of wine opir who forgotten his people
  na drie schreden wijn after two yards of wine after three strides of wine
5 na twee schreden wijn stored al his treasures in the belly after two strides of wine
  al zijn schatten in de zeebuik borg of the sea shored all his treasures in the seastomac
       
  hassall kruidkoekenproever hassall lover of spiced gingerbread hassall taster of spiced biscuit
  zijn leven veil gaf voor nog fijnere specerijen who sacrified his life for even more delicate spices laid down his life for even finer spices
  1000 mijlen her en der and laid his strong lips 1000 miles here and there
10 zijn sterke lippen sterkre lippen his stronger lips a thousand miles his strong lips stronger lips
  oplag oplag en vergat in all directions and neglected laid up laid up and forgot
  de grote bakkers van zijn volk the celebrated bakers of his people the great bakers of his people
       
  hikkim zoon van moessah hikkim son2 of mussah hikkim son of mussah
  die als kind al achter alle waaiers who as a child hid unauspiciouly who already as a child behind all fans
15 weinigbelovend school behind all the women's fans unpromisingly hidden
  3 dagen na het kroonfeest luister listen 3 days after coronation 3 days after coronation feast listen
  met het laagste lustmeisje laagste he vanished with the lowest of whores with the lowest lust girl the lowest
  verdween hij in de nevels van de heuvels vanished into the mists of the hills he disappeared into the mists of the hills
  ... zijn gouden ringen lagen bij de kleine joden ... his golden rings lay with the jewish vendors ... his golden rings were with the little jews
       
20 het is alles hetzelfde bij de geweldigen it's all the same story with the great ones it's all the same with formidable ones
  grijze lippen op grijze lippen a million dusty lips grey lips on grey lips
  hebben dit gezegd en gezongen have said and sung this have said and sung this
       
  maar naitta eerste en laatste koningin but naitta the first and last queen but naitta first and last queen
  naitta haatte het licht naitta hated the daylight naitta hated the light
25 in de schemering schreef zij at dusk she wrote in the twilight she wrote
  de 700 onverbeterlijke regels der regering the 700 unsurpassable rules of reigning the 700 unsurpassable rules of governing
  en stierf als een levende steen  (290-292) and died as a living stone and died like a living stone  (291-193)
       
    Dutch Interior: 37-38  

 

  Lucebert Nijmeijer Butterman
  XVI THE TIRED LOVERS THEY ARE MACHINES3 XVI
       
  de vermoeide minnaars zijn machines the tired lovers they are machines the tired lovers are machines
  muisstil dansende in glazen kamers dancing mouse-stil in transparent chambers dancing quiet as mice in glass rooms
  smedend hun onzichtbaar luchtschip forging their invisible airship forging their invisible airships
  uit olie slik en dampend water out of oil mire and steaming water from oil mud and evaporating water
       
5 lange instrumenten schuien moeizaam long-drawn instruments laboriously shuffle long instruments slide laboriously
  moeizaam door het dichtgesmeerde lichaam laboriously through thickly greased body laboriously the greased-closed body
  naar het holle leeggepompte lichaam toward the hollow drained body to the hollow pumped-empty body
       
  grote zonnige ogen big sunny eyes big sunny eyes
  worden op hartshoogte afgeschoten are fired off at heart leven are fired off at heart height
       
10 dit gaat zeer stil dit gaat op naakte voeten this goed very silently this goed on naked feet this goed very quietly this goes on bare feet
  in koude mantels wandelt de wilskracht willpower wanders about in cold mantles in cold cloaks walks willpower
  dit gaat zeer ver dit gaat op slapende vleugels this goes very far this goed on sleeping wings this goes very far this goes on sleeping wings  (381)
       
    Dutch Interior: 38  


Holmes - Nijmeijer
Hóé Butterman vertaalt kun je het best zien wanneer je haar vertalingen vergelijkt met andere van dezelfde gedichten. Ik heb daarvoor de vier gedichten genomen die zowel in dit eerste deel van haar vertaling staan als in Dutch Interior. Het gaat om ‘school der poëzie’ en ‘ik tracht op poëtische wijze’, vertaald door James Holmes, en ‘langzaam begin ik te spelen het spel van de oude’ en ‘de vermoeide minnaars zijn machines’, vertaald door Peter Nijmeijer.

Deze vier gedichten zijn eenvoudiger dan de tot nu toe besprokene. Er is een redelijk te volgen ‘verhaallijn’, (behalve misschien in ‘de vermoeide minnaars’…) en waar de dichter metaforen gebruikt zijn deze als zodanig goed te herkennen. De gedichten bevatten nauwelijks dubbelzinnige woorden en de zinsbouw is vrijwel overal regelmatig.

Het is Holmes en Butterman beiden gelukt de eindrijmen in ‘school der poëzie’ te behouden, en ook nogal wat van de binnenrijmen. Holmes heeft daar het woord ‘vying’ (r. 11) voor nodig, Butterman ‘heed’ (r. 3) en ‘cesspool’(r. 14). Omwille van het (binnen)rijm heeft Holmes wellicht ‘moeder der politiek’ vertaald als ‘parents of politics’ (r. 5) en ‘zal opengaan’ als ‘shall swell’ (r. 11–12) en is bij Butterman de woordvolgorde in r. 3 en 13 ongewoon. Verder valt bij haar het woord ‘henchmen’ (r. 12) op, en heeft Holmes iets vlotter Engels gebruikt: in r. 1: ‘some lovable rime-spook’, in r. 1 en 6 ‘I’m’ in plaats van I am, in r. 6: ‘merely’, en de verduidelijkende komma’s in r. 11 en 12.

Butterman gaat in haar noot bij ‘ik tracht op poëtische wijze’ (p. 556) in op Holmes’ en haar eigen vertaling van r. 3: ‘eenvouds’ is een genitief en geen meervoud (dus ‘simplicities’ zou ‘simplicity’s’ moeten zijn), en zij vertaalt interpreterend. Zie ook boven over haar interpretatie van r. 17; Holmes volgt daar de brontekst. Holmes vertaalt ‘mens’ en ‘mensen’ (r. 6, 7, 18 en 20) met ‘man’ of ‘men’; Butterman wilde blijkbaar de verwarring van ‘man’ en ‘mens’ vermijden. Holmes’ syntaxis is ‘normaler’ dan die van Butterman (en Lucebert) in r. 6 en 8: ‘if I had not...’ in plaats van ‘had I not…’/ ‘ware ik geen…’ en door de herhaling van ‘alone’ in r. 24.

In beide vertalingen is Holmes’ woordkeuze echter formeler, meer literair, dan die van Butterman. Tijdens een college in 1968 of 1969 vertelde hij dat in de Angelsaksische wereld woorden van Romaanse herkomst als ‘onpoëtisch’ golden. Welnu:

  r. Lucebert Holmes     Butterman    
School der 2 schielijke expeditious   swift G  
poëzie 10 schuw shyly G   timidly   R
  15 roep roar G   cry   R
  15/6 hoon jeer G   deride   R
ik tracht op 1 tracht try   seek G  
poëtische 4/5 volledig fullest G   entirety   R
wijze 7 menigte masses   crowd G  
  11 verlatenheid forlornness G   abandonment   R
  13 bevuild befouled G   soiled   R
  15 (moment)opnamen (snap)shots G   (random) pictures   R
  21 besef awareness G   sense   R
  23 alleen alone G   just   R
  24 dood(steek) death (blow) G   fatal (blow)   R
  24 deemoedig meek G   humble   R
        11 3   3 11

Nijmeijer en Butterman gebruiken ongeveer evenveel Germaanse en Romaanse synoniemen.

In ‘langzaam begin ik te spelen het spel van de oude’ ontbreken – zou je kunnen zeggen – twee woorden: aan het eind van r. 3 ‘had’, en aan het begin van r. 8 ‘die’. Nijmeijer vult ze aan, Butterman niet. Verder zijn r. 1 en 2 in Nijmeijers vertaling één regel, en wordt r. 6 over twee regels verdeeld. Beiden vertalen ‘kroonfeest’ (r. 16) als ‘coronation’, maar Butterman expliciteert: ‘coronation feast’. Verder is het Nijmeijer die interpreterend, expliciterend vertaalt: ‘schreden’ (r. 4 en 5) > ‘yards’, ‘kruidkoekenproever’ (r. 7) > ‘lover of gingerbread’, ‘waaiers’ (r. 14) > ‘women’s fans’, ‘lustmeisjes’ (r. 17) > ‘whores’, ‘de kleine joden’ (r. 19) > ‘the jewish vendors’, ‘grijze lippen op grijze lippen’ (r. 21) > ‘a million dusty lips’, ‘licht’ (r. 24) > ‘daylight’. Hij maakt het zijn lezer gemakkelijk, ook door de structuur van zinnen te verhelderen met het invoegen van ‘his’ in r. 10 en ‘vanished’ in r. 18, en van het lidwoord in r. 23. In r. 9–11 en 14–15 zet hij de diverse zinsdelen op de in het Engels gebruikelijke plaats, terwijl Butterman Luceberts woordvolgorde aanhoudt. De vaste uitdrukking ‘at dusk’ (r. 25) is ‘Engelser’ dan ‘in the twilight’.

Ook van ‘de vermoeide minnaars zijn machines’ loopt de vertaling van Nijmeijer soepeler dan die van Butterman, doordat hij in r. 1 ‘they’ invoegt, en doordat Butterman in r. 5 en 11 de bronvolgorde behoudt. ‘transparent’ (r. 2) is een explicitatie van ‘glazen’.

 

Lucebert. The Collected Poems. Vol. 1. Translated from the Dutch by Diane Butterman. With an introduction by Anja de Feijter. København & Los Angeles: Green Integer, 2013. [Digitale versie op www.greeninteger.com]

 

Noten
1 Dutch Interior heeft een uniforme lay-out voor alle gedichten: de titel, of anders de eerste regel, staat in kapitalen boven het gedicht.
2 In Dutch Interior staat hier sun; dat houd ik voor een drukfout.
3 Het volgnummer XVI dat ‘de vermoeide minnaars...' kreeg in de bundel de amsterdamse school' heeft in een bloemlezing uiteraard geen zin.

Lees meer over: