De Vlaamse vloekcultuur in een Poolse film    45-52

Over de krachttermen in De helaasheid der dingen

Joke Bossens

In de literatuur zijn tal van studies te vinden die aantonen hoe onlosmakelijk krachttermen en vloekgedrag verbonden zijn met de cultuur waarin ze tot stand komen (Allan & Burridge 2006, Andersson & Trudgill 1990, De Coster 2007, Ljung 2011, Jay 1999, Płońska 2010, Pratama 2016, Van Sterkenburg 2008). Gebruik, effect en thematiek van krachttermen zijn voor iedere taal karakteristiek. Wat de vloekcultuur in de huidige Vlaamse samenleving betreft concludeerde Van Sterkenburg (2008) dat vloeken, oorspronkelijk vooral gerelateerd aan de aanroeping van bovennatuurlijke machten, daar tegenwoordig nauwelijks nog verband mee houdt. De profane vloek, in het bijzonder die uit het domein van de genitaliën en excrementen, heeft er de grootste taboewaarde. Verder kenmerkt de Vlaamse vloek zich ook door zijn vorm: frequent gebruikt worden stapelvloeken (‘godmieljaardenondedju’) en combinatievloeken (‘godverdefuk’), waarin elementen uit twee verschillende taboeterreinen gecombineerd worden. Daarnaast zijn grove taaluitingen uit het Engels en Frans, zoals ‘what the fuck’ of ‘putain’, de laatste decennia in opmars, evenals krachttermen gebaseerd op allerhande lichaamsuitscheidingen zoals slijm en snot. De creativiteit die de Vlaamse taalgebruiker aan de dag legt in zijn vloeklexicon lijkt grenzeloos en het is dan ook zeer de vraag of er in andere talen een vergelijkbaar aantal varianten bestaat met dezelfde beledigende kracht en semantische waarde. Is vertaling van krachttermen wel mogelijk zonder dat ze inboeten aan betekenis en effect? In deze bijdrage wordt toegespitst op de Poolse vloektaal en haar verhouding tot de Vlaamse. De bijhorende casus bestaat uit een taalkundige analyse van krachttermen in de Vlaamse film De helaasheid der dingen van regisseur Felix van Groeningen en zijn Poolse voice-oververtaling Boso, ale na rowerze (Blootvoets, maar op de fiets). Ik onderzoek de strategieën die bij de vertaling van de krachttermen zijn gehanteerd en probeer antwoord te geven op de vraag hoe en in welke mate een Poolse voice-oververtaling van Vlaamse krachttermen de perceptie van de Poolse kijker beïnvloedt. Dimitri Verhulsts Helaasheid der dingen leent zich daar uitstekend voor.

NB Een uitgebreide versie van dit artikel is vanaf heden te lezen in het Dossier Verhulst op Webfilter.

Lees verder in de papieren Filter