Ingelaste talen vertalen: vier literaire scenario’s    5-12

Rainier Grutman

We weten al langer dat in heel wat letterkundige werken (romans, maar evenzeer gedichten of toneelstukken) meerdere talen of taalvariëteiten worden gebruikt. Sinds een twintigtal jaren staan literatuurwetenschappers er niet meer versteld van hoe talrijk ‘taal-rijke’ teksten wel zijn. Vertalers en vertaalwetenschappers zijn zich eveneens bewust van het fenomeen, maar uitgaand van een binaire opvatting van vertaling (uit één brontaal in één doeltaal), beschouw(d)en ze het toch vaak als een ‘probleem’ of toch ten minste een ‘uitdaging’, zoals reeds aangestipt door Reine Meylaerts (2012).

Wat volgt, is een kort overzicht van de meest voorkomende scenario’s. Daarbij is het niet de bedoeling vertalers te beoordelen maar veeleer ze te begrijpen. Hun taak is immers niet van louter technische (talige of stilistische) aard. Vertalen is niet alleen een kwestie van inhoudsoverdracht. Achter de tekstuele transformatie gaat een contextuele transactie schuil tussen landen en culturen, met alle daaraan verbonden nadelen, voordelen en vooroordelen. Dat geldt ook voor de beslissing om andere talen te behouden, te omkaderen of gewoon te schrappen. Die beslissing zal deels afhangen van de persoonlijke ethiek (Sepp 2017) van vertalers, maar grotendeels ook van de taalattitudes die zij delen met hun doelpubliek en andere leden van hun taalgemeenschap. Hoe worden andere talen, vreemde culturen en de praktijk van de vertaling zelf gepercipieerd in de doelcultuur? Deze representaties zijn op hun beurt gerelateerd aan de relatieve positie van bron- en doeltaal, bron- en doelcultuur. Het al dan niet tolereren van ‘Wörter aus der Fremde’ (Adorno 1959) wijst op een open- of geslotenheid die het filosofische identiteitsdebat overstijgt en alles te maken heeft met asymmetrische machtsverhoudingen, tussen talen onderling weliswaar, maar ook en misschien zelfs vooral, tussen de instanties (en meer bepaald natiestaten) die de talen in kwestie spreken en erkennen, verdedigen en promoten.

Lees verder in de papieren Filter