Franco’s femme fatale en Lindo’s vuile was    22-34

Vertalen en censuur, of: How to do things TO words

Jeroen Vandaele

‘Don’t ever slap me again. I may get to like it.’
(Lorraine in Billy Wilders The Big Carnival, 1951)
‘No vuelvas a darme en la cara.’ [Sla me niet meer in m’n gezicht.]
(Lorraine in de franquistische dubbing El gran carnaval, 1955)

 

‘Mi madre […] me dio una colleja […].’ [M’n ma gaf me een mep…]
(Manolito in Elvira Lindo’s Manolito Gafotas, 1994: 41)
‘[M]y mom […] chewed me out […].’ [M’n ma las me de les…]
Manolito in de Amerikaanse Manolito Four-Eyes (2008: 42)

 

‘Vertalingen zijn magneten voor censuur’, schrijven Christopher Rundle en Kate Sturge in hun boek Translation Under Fascism (2010: 7). Het boek bevat studies over vertaling als censuurmechanisme in nazi-Duitsland, fascistisch Italië, Spanje onder Franco en Portugal onder Salazar, wat suggereert dat vertalingen vooral in dictaturen met censuur te maken hebben. Anderzijds bevestigen Rundle en Sturge tegelijk dat ‘vertalingen altíjd actief ingrijpen in teksten’, dus niet enkel in het geval van dictaturen (idem: 6; mijn vertaling en nadruk). Het is inderdaad zo dat ons denken over vertaling de naïveteit ontgroeid is. We weten dat een vertaling nooit gewoon eenzelfde tekst in een andere taal is, dus waarom niet in het algemeen stellen dat vertalingen magneten zijn voor censuur? In de epiloog van Translation Under Fascism oordeelt Matthew Philpotts daarom dat we de studie van cultuur in dictaturen – inclusief vertaling – beter niet gescheiden houden van ons denken over cultuurproductie in ‘vrije’ maatschappijen (de relativerende aanhalingstekens komen van Philpotts). Hij vermeldt specifiek Michel Foucault en Pierre Bourdieu, naar wie vaak wordt verwezen in deze context, hoewel beide denkers volgens Philpotts evenzeer licht werpen op cultuur in moderne dictaturen (2010: 237).

En toch, Philpotts’ suggestie ‘to erase such boundaries altogether’ – de scheidingslijnen in ons denken over ‘vrij’ en ‘dictatoriaal’ – voelt ongemakkelijk aan. Elke vertaling grijpt in, heel zeker, maar niet elke ingreep is censuur. Voor de hedendaagse democratische vertaalonderzoeker zijn ‘censureren’ en ‘ingrijpen’ verre van synoniemen. En als censuur dan toch een ideologische ingreep kan worden genoemd, dan is het wel een bijzonder extreme, zoals Denise Merkle aangeeft in een kort essay over vertaling en censuur: ‘The subfield of censorship and translation explores extreme manifestations of the influence of ideology on translations’ (idem: 18).

Lees verder in de papieren Filter