‘Vertaalarcheologen aller landen, verenigt u!’    11-20

Het Communistisch Manifest in het Nederlands

Jan Gielkens

Ter inleiding
De vertaalgeschiedenis van een tekst – bijna per definitie de moeite van het bekijken waard, ook als het maar om één versie gaat – wordt met elke nieuwe vertaling interessanter. Het zijn vooral klassiekers die een lange en gevarieerde vertaalgeschiedenis hebben. Zo’n klassieker is het Communistisch Manifest (1848) van Karl Marx en Friedrich Engels, en het verschijnen van een nieuwe vertaling door Hans Driessen in 20151 is een goede aanleiding eens naar de Nederlandse vertaalgeschiedenis van die tekst te kijken. In het nawoord bij zijn vertaling vertelt Driessen wel iets over die vertaalgeschiedenis en zijn reden om er een nieuwe versie aan toe te voegen, maar aan dat verhaal ontbreekt het nodige.

De Nederlandse vertaalgeschiedenis van het Communistisch Manifest is uiterst interessant, met prachtig materiaal voor onderzoek naar vertalers, vertaalpolitiek, de invloed van politieke ideologieën op een vertaling en nog veel meer. Bovendien ligt voor de hand dat zo’n Nederlandse vertaalgeschiedenis interessante overeenkomsten en verschillen vertoont met die in andere taalgebieden. Dus: ‘Vertaalarcheologen aller landen, verenigt u!’

Er zijn op het internet meer soortgelijke oproepen te vinden: ‘Vakmensen aller landen, verenigt u!’, of ‘Digitale proletariërs aller landen, verenigt u!’, ‘Burgers aller landen, verenigt u!’ en ‘Burgerflippers aller landen verenigt u!’, ‘Holebi’s aller landen verenigt u!’ Zou iedereen die een dergelijke kreet slaakt weten waarop hij varieert? Dat is – natuurlijk, zal menigeen zeggen – de laatste zin van het Communistisch Manifest van Marx en Engels, het politieke pamflet dat de beide vroege voormannen van de socialistische beweging eind 1847 in Brussel schreven. Het werd begin 1848 in Londen in het Duits gepubliceerd en sindsdien in zeer veel talen vertaald. Niet alleen de laatste, maar ook de eerste zin van het Communistisch Manifest is een algemeen bekende: ‘Een spook waart door Europa – het spook van het communisme.’ Van wat er tussen de eerste en laatste zin staat zal menigeen slechts een algemeen idee hebben. Maar ook dan weet men meestal wel dat het hier om een klassieker gaat.

Over de inhoud van het Manifest zal het hier niet gaan, wel over de vertaalgeschiedenis. Elke nieuwe vertaling van een klassieke tekst is, zoals gezegd, legitiem én welkom, tegelijkertijd is ook de vraag naar de reden of de aanleiding voor een nieuwe versie legitiem. Vaak geeft een uitgave daarop helder en duidelijk antwoord, maar uit Driessens nawoord, dat zowel verantwoording als vertaalgeschiedenis is, haal ik alleen dat deze nieuwe Nederlandse versie zijn persoonlijk initiatief was: ‘De vertaling van deze ongetwijfeld meest gelezen tekst van Marx/Engels is vervaardigd zonder enige politiek-agitatorische bijbedoeling, louter op grond van de (oude?) liefde en bewondering voor Marx’ en Engels’ (vooral Marx’) uitzonderlijke literaire prestaties.’

Lees verder in de papieren Filter