De Bijbel in Gewone Taal    41-49

Een illustratie van de vertaalaanpak

Matthijs de Jong
Clazien Verheul

In oktober is de Bijbel in Gewone Taal verschenen, de duidelijkste Bijbelvertaling die er in het Nederlands gemaakt is. Het blijkt een vertaling te zijn die veel mensen aanspreekt. Dit artikel gaat in op het karakter van de Bijbel in Gewone Taal als een vertaling die de tekst op een nieuwe manier wil ontsluiten voor een zo groot mogelijk lezerspubliek.

Een toegankelijke vertaling
In 2006 begon het Nederlands Bijbelgenootschap met een vertaalproject dat eerst ‘Basisbijbel’ heette en later de naam ‘Bijbel in Gewone Taal’ kreeg. Al jaren lagen er plannen om als voortzetting van de Startbijbel (1989, 1994) een complete vertaling in eenvoudig Nederlands te maken. De Startbijbel was een selectie van met name verhalende teksten, bedoeld voor kinderen uit de hoogste groepen van het basisonderwijs. In het nieuwe vertaalproject werd besloten tot een complete vertaling in eenvoudig Nederlands voor volwassen lezers.

Het doel van het project ‘Bijbel in Gewone Taal’ was een vertaling van de Bijbel die begrijpelijk zou zijn voor een zo groot mogelijk lezerspubliek. Zo’n vertaling was er in Nederland niet: geen enkele vertaling kiest consequent voor duidelijkheid en voor gewone taal. In 2004 was de Nieuwe Bijbelvertaling(NBV) verschenen, een vertaling van de hele Bijbel, inclusief de deuterocanonieke boeken. De NBV richtte zich op een brede doelgroep. De vertaling was bedoeld als een nieuwe vertaling voor liturgisch gebruik in een breed spectrum aan kerken, en zou in die zin de opvolger zijn van met name de NBG-vertaling van 1951. De NBV wilde ook de standaardvertaling worden voor literair en cultureel gebruik en in die zin een opvolger zijn van de Statenvertaling. Tien jaar na verschijning is de vertaling in brede kring geaccepteerd, zowel in haar liturgische als in haar literaire functie.

De NBV is te typeren als een literaire vertaling. In de vertaalaanpak was veel aandacht voor de vorm van de teksten. Om genre, stijl, register en pragmatische functie van de brontekst recht te doen is gebruikgemaakt van alle mogelijkheden van het Nederlands. De NBV bevat dus ook gecompliceerde zinnen, vreemde woorden, ambigue formuleringen, retorische vragen en ingewikkelde beeldspraak. Juist omdat deze standaardvertaling er was, en al snel een groot succes bleek, kon er vanaf 2006 gewerkt worden aan een ander soort vertaling die náástde NBV zou kunnen staan: een vertaling die radicaal kiest voor toegankelijkheid, niet alleen op het niveau van woorden en zinnen, maar ook in de weergave van beeldspraak en Bijbelse termen en concepten. De doelstelling van de Bijbel in Gewone Taal (BGT), waarbij leesbaarheid, begrijpelijkheid en brede toegankelijkheid trefwoorden waren, bepaalde de keuze van het te gebruiken taalregister en de vertaalmethodiek.

Voordat met de vertaling begonnen werd, is het veld van begrijpelijke taal verkend. Er is de laatste decennia een brede vraag naar toegankelijke teksten en veel tekstbureaus specialiseren zich helemaal in deze sector. Maar wat precies de criteria zijn voor begrijpelijke teksten, wat wel en niet begrijpelijke taal is, en wat het effect van bepaalde keuzes is op de lezer, is lang niet altijd duidelijk. Om die reden is in 2010 het nwo-programma Begrijpelijke Taal van start gegaan, waarin universiteiten en maatschappelijke organisaties samenwerken om onderzoek te doen op dit terrein. Bij het werk aan de BGT is de kennis verwerkt die er in 2006 al wel was. De woordenschat van de vertaling is beperkt; het lexicon bestaat uit nog geen 4000 hoogfrequente woorden. De zinnen zijn niet te lang, en, veel belangrijker, ze hebben een heldere structuur. En er is in het bijzonder aandacht geweest voor samenhang in de tekst, door niet te werken met losse zinnen, maar met een doorlopende tekst waarin het verband tussen de zinnen duidelijk is en verwijswoorden geen vragen oproepen. De tekststructuur wordt ondersteund door een heldere lay-out: de tekst is ingedeeld in perikopen van enkele korte alinea’s, die voorafgegaan worden door een opschrift dat de kern van de perikoop weergeeft.

Een toegankelijke vertaling vraagt ook om duidelijkheid met betrekking tot vertelde of besproken concepten en voorstellingen, en duidelijkheid van retorisch en metaforisch taalgebruik. Om deze duidelijkheid te bereiken zijn, zoals in elke vertaling, vertaaltransformaties nodig. Vaker dan in andere vertalingen wordt in de BGT informatie herschikt om een teksteenheid meer samenhang en een duidelijker focus te geven, en wordt informatie die in de brontekst verondersteld is, geëxpliciteerd. Ook bij het vertalen van beeldspraak is de doelstelling van de BGT uitgangspunt. De vele metaforen die de Bijbel kent en die de tekst aanschouwelijk maken en er emotionele kracht aan geven, missen hun doel als de lezer ze niet begrijpt of geen aanknopingspunt heeft om ze te interpreteren. In de BGT worden daarom metaforen soms als vergelijking vertaald, wordt in vergelijkingen vaak het vergelijkingspunt geëxpliciteerd, of worden beelden vertaald naar de betekenis.

In de BGT treden meer en verdergaande verschuivingen op dan in andere vertalingen. Toch zijn de stappen die genomen worden vertaalstappen. Er is steeds gestreefd naar een maximale correspondentie tussen doeltekst en brontekst. En ook vergaande vertaaltransformaties zijn vanuit de brontekst te verantwoorden, zoals zal blijken uit de voorbeelden in dit artikel.

Lees verder in de papieren Filter