Een verhouding van spanning en integratie    50-62

Literaire meertaligheid in vertaling

Désirée Schyns

In 2006 verscheen een themanummer van het vertaalwetenschappelijke tijdschrift Target waarin de (Engelse) term ‘heterolingualism’ bij mijn weten voor het eerst in verband werd gebracht met vertalen. Meerstemmigheid in literaire teksten en de intertekstuele dimensie van literatuur bij bijvoorbeeld Dostojevski en Rabelais waren al beschreven door Mikhail Bakhtin (1895–1975) en in Reine Meylaerts’ definitie van ‘heterolingualism’ klinkt de Russische taalwetenschapper dan ook mee: het gaat om de aanwezigheid van ‘[…] foreign languages, or social, regional and historical language varieties in literary texts’ (Meylaerts 2006: 4). In een ander artikel in datzelfde Target-nummer schrijft Rainier Grutman: ‘I am referring to those instances where the text to be translated is not neatly couched in one language, but is itself a composite of different language strands’ (Grutman 2006: 18).

Meertalige teksten bergen dus vreemde talen in zich, maar ook sociale, regionale en historische varianten. Vaak wordt meertaligheid ingezet om de maatschappelijke realiteit te weerspiegelen, maar, zegt Grutman, ‘heterolingualism’ gaat verder dan dat: ‘[...] how languages interact with each other within the boundaries of texts whose use of foreign tongues quite often goes beyond mirroring society or supposedly “translating reality”’ (Grutman 2006: 19). Grutman geeft voorbeelden van teksten die in zijn ogen verder gaan dan het spiegelen van de werkelijkheid, zoals Guillermo Cabrera Infantes Tres tristes tigres (1965) waarin de auteur in de proloog op een hilarische manier zowel Cubaans-Spaans als Amerikaans-Engels gebruikt om een beeld op te roepen van het Havana van de jaren vijftig dat sterk beïnvloed werd door de Verenigde Staten (20). Het voorbeeld van de in het Japans en Duits schrijvende Yoko Tawada is in dit kader ook relevant. In de bundel Überseezungen (2006 ) staat een verhaal met de titel ‘Bioskoop der Nacht’, waarin een ingenieus spel wordt gespeeld met Afrikaans en Duits, twee talen die in de tekst in dialoog treden, waarbij het Afrikaans in de Nederlandse vertaling extra dimensies krijgt (cf. Brandt & Schyns 2010).

Lees verder in de papieren Filter