Dante in Nederlandse handen    30-40

De negentiende-eeuwse vertalingen van de Divina Commedia

Cees Koster

Dantes Divina Commedia is wereldwijd enorm vaak vertaald. Het is blijkbaar een van de sleutelteksten uit de geschiedenis van de mensheid. Met de tekst zijn voorstellingen verbonden van hemel, hel en vagevuur: en die verschillen per persoon, per cultuur, per historische periode. Een van de meer waardevolle aspecten van de studie van hervertalingen is juist de historische dimensie ervan. ‘Hervertalingen vestigen doelbewust de aandacht op het verstrijken van de tijd omdat de vertalers ernaar streven een vertaling te produceren die zich onderscheidt van een eerdere versie door verschillen in interpretatie en discursieve aanpak’ (Venuti 2014: 17; zie elders in dit nummer). Wanneer we met Venuti (en anderen) aannemen dat vertalers bewust handelen, zeker als ze met een bepaalde graad van autonomie aan het werk zijn, kunnen we aan de posities die ze innemen als ze zich wagen aan werken die al eerder zijn vertaald, een beeld krijgen van alle krachten die werkzaam zijn in het vertaalveld in de desbetreffende periode. Die positie valt wat mij betreft af te meten aan zowel binnen- als buitentekstuele parameters. Niet alleen de discursieve strategieën (vertaalkeuzes) en onderliggende interpretaties zijn relevant, maar ook de vertaalopvattingen en de houding binnen het veld geven zicht op de motieven en belangen van betrokken actoren als vertalers, critici en uitgevers.

Het kader van relevantie voor de studie van hervertalingen ligt niet alleen in de vertaalgeschiedenis zelf, maar ook in verwante historiografische gebieden die daar als concentrische cirkels omheen liggen, zoals de receptiegeschiedenis van betrokken werk en auteur, de nationale literatuurgeschiedenis van de betrokken doelcultuur en uiteraard ook de meer algemene sociale, politieke en culturele geschiedenis van het betrokken taalgebied.

Met name de vertaalgeschiedenissen van klassiekers vormen buitengewoon geschikte casussen voor een historisch contextualiserende studie van het verschijnsel hervertaling. Dat hervertaling zich vaak aan klassiekers voltrekt, is geen wonder: klassiekers ontlenen hun canonieke status juist mede aan het feit dat ze zo vaak worden vertaald. Een van die door en door canonieke werken met een rijke vertaalgeschiedenis is de Divina Commedia van Dante, uit het begin van de veertiende eeuw.

Ook in het Nederlandse taalgebied is Dantes Divina Commedia vele malen vertaald.

 

ERRATUM
Bij de papieren versie van dit stuk is per abuis de volgende mededeling weggevallen:

Dit artikel is gebaseerd op zelfstandig onderzoek van bronnen die in 2003 en 2004 onder leiding van de auteur zijn verzameld in het kader van de cursus Algemene Vertaalwetenschap 2 van de Universiteit Utrecht door Bob Kortz, Angelica Nobriega en Jacqueline Plitscher, van wie de laatste over dit materiaal onder begeleiding van de auteur een doctoraalscriptie schreef.

Lees verder in de papieren Filter