Ethiek en kritiek in de vertaling van het nazidiscours    27-33

Anneleen Spiessens

Het ethische dilemma
‘Zelden ben ik zo vaak en heftig aangesproken op wat ik aan het vertalen was: op de inhoud en de stijl van de roman, maar ook op de persoon van de auteur.’ Aan het woord is Jeanne Holierhoek (2008: 3), een van de twee vertaalsters die Jonathan Littells turf Les Bienveillantes onder handen nam en samen met Janneke van der Meulen de ik-persoon Max Aue, een schijnbaar gewetenloze SS-officier, in het Nederlands gestalte gaf. Een soortgelijke reactie lezen we in het voorwoord van de Nederlandse vertaling van Kommandant in Auschwitz, de autobiografie die kampcommandant Rudolf Höss schreef in afwachting van zijn proces. Vertaalster Willy Wielek-Berg geeft aan hoe gevoelig de opdracht ligt en verwijst daarvoor in het bijzonder naar de emotionele afstand tussen zichzelf en de auteur-verteller: ‘de eerste wet van de vertaler: zich inleven in de geest van de schrijver, vormde hier een onoverkomelijk obstakel. Wie kan zich inleven in de geest van deze holle man?’ (Wielek-Berg 1960: 5). De ‘holle’ persoonlijkheid van Höss schemert bovendien door in de taal die hij hanteert en die onvertaalbaar wordt geacht: het ‘abominabele “Moffen”-Duits’ kan volgens Wielek-Berg ‘gelukkig niet in het Nederlands worden overgebracht’ (ibid.).

Of het nazi-jargon werkelijk onvertaalbaar is, valt te betwijfelen, maar het is wel zo dat de tekst de vertaalsters onzeker maakt. Ze willen zich verantwoorden tegenover vrienden en familie, tegenover hun lezers, en tegenover zichzelf. Willy Wielek-Berg wijst op de emotionele betrokkenheid van de vertaler, die via de ik-vertelling angstwekkend dicht bij de nazibeul komt te staan. In het voorwoord licht ze haar eigen standpunt toe en positioneert ze zich tegenover dat van Höss. Jeanne Holierhoek beslist al snel een duovertaling te maken om ‘niet in eenzaamheid door de beschreven verschrikkingen te ploeteren’ (Holierhoek 2008: 6). Het taboe rond de daderfiguur is in het maatschappelijke discours doorbroken – de dader duikt op in historisch onderzoek, in documentaires en romans –, maar de memoires van een (fictieve) nazi vertalen en zich werkelijk inleven in een dergelijke persoon blijft een delicate aangelegenheid.

Lees verder in de papieren Filter